Ra lúa hột

Chừng nào ra lúa hột?

Sau mùa gặt, người ta thường hỏi nhau như vậy. Ra lúa hột là công đoạn cuối cùng đón nhận thành quả của những ngày mưa tháng nắng. Ra lúa hột, nghĩa là tách hạt lúa ra khỏi rạ rơm để đưa hạt lúa vô bồ. Công việc tưởng đơn giản thế, nhưng trải qua ngàn năm thăng trầm của cây lúa, hạt lúa được tách khỏi rạ rơm cũng được làm bằng nhiều cách khác nhau

Hồi nhỏ, có lần tôi thấy ông ngoại tôi đập cặp, ông dùng hai khúc gỗ tròn, nhỏ hơn cổ tay, khúc dài khúc ngắn, hai đầu gỗ cột nối bằng một sợi dây, sợi dây ấy gộp đầu bó lúa lại, hai tay ông cầm chéo khúc gỗ, siết chặt bó lúa, giơ lên đập xuống tấm ván bắc nghiêng. Chỉ trong vài phút, lúa rụng không còn một hột. Tôi hỏi sao không cho trâu đạp mà phải đập từng bó, vừa cực, vừa lâu. Ngoại tôi nói, lựa vài ba chục bó lúa tốt đập làm giống và lấy rơm để dành bó chổi. Rồi ngoại kể, ngày xưa, hồi chưa có trâu, đập lúa được xem là một thứ nghề. Đàn ông trong xóm kéo đi vần công với nhau, mỗi sân lúa cả chục người, cứ thế, kéo đi từ nhà này sang nhà khác. Đập cặp là cách ra lúa hột của những vùng đất trũng, còn những vùng đất gò cao, vào mùa gặt, đồng đất khô ráo thì người ta đập bồ. Đập bồ thì không phải đem lúa vào sân, lúa cũng không cần phải bó. Người ta dùng lưỡi liềm cắt gần sát gốc rồi chất từng đống nhỏ, vài ngày sau lúa khô thì thợ đập bồ kéo đến. Mỗi người một cái bồ lúa di động. Tấm mê bồ dựng lên che ba phía trên cái cộ nhỏ, phía dưới là một sàn gỗ bắc nghiêng, dưới cùng là tấm mê bồ hứng lúa. Người thợ đập bồ dùng sợi dây siết đầu bó rạ, giơ lên đập xuống, khi lúa đầy sạp bồ, anh ta lấy thúng xúc đổ vào bao rồi di chuyển cái bồ đến chỗ khác. Một người thợ giỏi có thể đập một ngày đến hai công lúa. Song, phải có một đội quân khác để vác lúa hột xuống bờ kinh, chất lên xuồng để chở về nhà.

Rồi không biết từ khi nào, con trâu vốn làm nhiệm vụ kéo cày, kéo bừa được người nông dân giao thêm nhiệm vụ kéo lúa và đạp lúa. Sau khi cộ lúa về sân, từng bó lúa được chất san sát vào nhau, dựng đứng thành một vùng tròn, gọi là nhả lúa. Hai con trâu được lùa lên nhả lúa, đi đều đặn theo vùng tròn ấy dưới sự cầm roi điều khiển của một con người, đi chừng một buổi thì nổi rơm, trâu tạm thời được nghỉ. Một đoàn người ra sân, xoay vòng theo nhả lúa, nắm từng bó lúa giũ cho rớt hạt, gọi là bắt bó. Xong, hai con trâu tiếp tục được điều khiển đi vòng quanh theo nhả lúa. Thỉnh thoảng, người ta dùng cây bồ cào hớt những phần rơm đã sạch lúa ra ngoài, cho đến khi rơm thật chín, nghĩa là áng chừng lúa đã rụng hết mới thôi. Thông thường, một nhả lúa như vậy, một đôi trâu đạp khoảng một ngày một đêm thì chín.

Năm 1970, lại về quê ngoại, lần đầu tiên tôi nhìn thấy chiếc máy cày đạp lúa thay trâu. Không phải một ngày một đêm mà chỉ trong vài giờ, nó đã quần chín một nhả lúa, công việc bắt bó, ra rơm cũng nhanh chóng, nhẹ nhàng hơn. Rồi mấy năm sau, tôi không nhớ rõ năm nào, chiếc máy suốt đã xuất hiện. Lúc bấy giờ làng xóm không phải vần công với nhau nữa, thậm chí chủ nhà cũng ngồi coi chơi, vài ba anh thợ suốt lúa đã làm hết mọi việc. Hai người xách lúa, một người vừa coi máy, vừa cầm lúa cho ăn, chiếc máy phun rơm một đường, phun lúa lép, bui bui một nẻo, lúa hột tuôn xuống, một anh thợ cầm bao hứng. Chỉ trong vài giờ thì chiếc máy suốt đã ra lúa hột, con người không phải bắt bó, ra rơm, làm giàn, giê từng thúng lúa, trông từng ngọn gió, huýt sáo gọi gió về. Từ đó, lũ trẻ chúng tôi không còn xúc lúa, bưng lúa đến chân giàn, không còn thức khuya dậy sớm để đốt rơm thắp sáng bờ sông.

Mấy năm gần đây, thỉnh thoảng đọc báo, xem ti vi, thấy mấy anh nông dân miền Tây đã sáng chế ra nhiều loại máy gặt đập liên hợp, nghĩa là, họ đã ra lúa hột ngay từ trên cây lúa. Máy móc đã thay cho sức người và cả sức trâu. Vậy mà hôm nay, bất ngờ tôi gặp lại cái cảnh đập bồ, cái công cụ khởi đầu trên đồng đất từ thuở khai hoang. Không phải đâu xa mà ngay ở ngoại thành Sài Gòn, giữa một vùng đang trên đường công nghiệp hoá. Anh Dương, một trong ba người đàn ông đang ì ạch đập bồ, dừng tay lại bước lên bờ mẫu hút thuốc và giải thích với tôi: “Đất nông nghiệp bị các khu công nghiệp và đô thị lấn dần, trong khi bò thịt, bò sữa đang phát triển, đó là lý do để rạ rơm sốt giá. Một mẫu lúa sau thu hoạch, bán rơm cũng được vài triệu đồng. Chúng tôi quay lại cái nghề cũ của cha ông, đập bồ, dĩ nhiên là phải cắt sát gốc rạ, chịu khó giê lúa mà lời được phần rơm. Đập xong mang cả lúa lẫn rơm chất lên xe bò kéo về”.

Xem ra, thời đại công nghiệp hoá cũng là thời của rạ rơm.

Võ Đắc Danh ảnh Dương Minh Long (tư liệu triển lãm Hạt gạo)

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: