Đánh vần sách đá ở Sa Pa

Năm 1925, Victor Goloubew, nhà khảo cổ học người Pháp gốc Nga thuộc viện Viễn đông bác cổ viết trên tạp chí của viện bài thông báo đầu tiên về hơn 30 tảng đá mang những nét khắc khó hiểu, nằm rải rác ven suối Hoa trong thung lũng Mường Hoa, Sa Pa

Những hình khắc đang chờ giải mã

Đến nay, số tảng đá có khắc hoa văn được phát hiện tại khu vực này khoảng 200. Những phiến đá cổ Sa Pa như những trang sách đang lưu và mang quá khứ đến với hiện tại và tương lai. Công việc đọc sách đá cổ cho đời sau vẫn còn đang tiếp tục và thu hút sự quan tâm của nhiều người.

Còn nguyên vẹn nhiều câu hỏi

Đã hơn 80 năm kể từ phát hiện mang tính “nhà nghề” đầu tiên về bãi đá cổ Sa Pa, cũng đã có nhiều nghiên cứu của các nhà khảo cổ học, dân tộc học, sử học, văn hoá học, mỹ thuật, địa chất học, trắc địa bản đồ viễn thám… Mẫu vật, thác bản, ảnh chụp… đã được đưa về Hà Nội để nghiên cứu bằng những phương tiện khoa học hiện đại.

Nhưng vẫn còn nguyên vẹn những câu hỏi: Niên đại của những nét khắc? Tác giả của nó? Ý nghĩa nội dung?…

Có người căn cứ vào những dấu tích văn hoá Sơn Vi ở Lào Cai, Cam Đường (cách Sa Pa khoảng 20km); nhiều đồ đồng Đông Sơn tìm thấy ở các vùng lân cận như Cam Đường, Bát Xát, Than Uyên mà cho rằng vùng Hoàng Liên Sơn là địa bàn cư trú của nhiều thế hệ người khôn ngoan (homosapiens). Họ cư trú ở đây lâu đời và liên tục, đến những thế hệ người Việt cổ và “… có thể họ là chủ nhân của những hòn đá có hình khắc phức tạp… Niên đại của các hình khắc là niên đại của văn hoá Đông Sơn”.

Truyền thuyết dân gian nhắc đến một cơn hồng thuỷ làm ngập chìm muôn vật. Có hai anh em trai gái tìm đường qua đây nhưng không đi được mà hoá thành đá lớn bên bờ suối Hoa. Đời sau gọi là đá Bố và đá Mẹ – như nguồn gốc sinh sôi của cư dân vùng ngòi Hoa. Nay còn thấy trên hai tảng đá Bố và đá Mẹ có hình khắc mô phỏng làm mường tượng tới bản đồ khu vực suối mường Hoa.

Mường Hoa xưa gồm sáu thôn bản, nay là các xã: Lao Chải, Tả Van, Hầu Thào, Sử Pán, Thanh Kim (huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai). Cư dân ở đây có người Giáy, người Xá Phó, người Tày Khao (vốn là người Thái trắng), người H’mông đến muộn hơn… Người Lô Lô, người Hà Nhì, người La Hủ đã ở đây rồi lại chuyển đi nơi khác…

Hoa được đặt tên cho mường (mường Hoa), cho suối (suối Hoa), cho ngòi (ngòi Hoa), cho bàn đá có hoa (hoa sứ phán, hoa thạch bàn)… Hoa là biểu hiện chính của nơi có những hòn đá khắc hoa văn… Bề mặt đá đã mềm qua phong hoá, chạm khắc dễ dàng là chất liệu sẵn có trong thiên nhiên của những nghệ sĩ xưa. Khu vực tập trung nhất những tảng đá mang hình khắc khá tiêu biểu từ xóm Lý Lao Chải qua bản Pho, xã Hầu Thào đến bản Phùng, xã Sử Pán. Các hòn lớn khắc nhiều hình, hòn nhỏ khắc những hoạ tiết đơn lẻ.

Độ nông sâu của nét khắc hình và nét khắc chữ khác nhau chứng tỏ những lớp thời gian văn hoá khác nhau đã phủ lên đá gốc.

Một tảng đá ở triền núi thuộc thôn Lý Lao Chải, gần Hầu Thào mang những hình chữ khắc đã làm tốn nhiều giấy mực của các nhà khoa học. Nhìn những nét móc cong xen giữa những chấm rỗ của đá, người ta dễ liên tưởng đến kiểu chữ Thái. Nét khắc cũng đã mờ lẫn cùng rêu phong. Phải áp giấy dó lên và rập cho nổi nét khắc mới dễ nhìn hơn.

Giải mã của hoạ sĩ Nguyễn Văn Chiến

Hoạ sĩ Nguyễn Văn Chiến, nhà nghiên cứu mỹ thuật, nhìn những nét khắc trên tảng đá bằng con mắt của một nhà hình hoạ lại thấy nó giống với mẫu tự La tinh. Hoàn toàn không bị định kiến nào về niên đại những nét khắc áp đặt, nhìn theo chiều mọc lên của lá cây quanh đó, thuận chiều nghiêng chếch lên của tảng đá theo hướng mặt trời, ông Chiến đã tìm đúng chiều để đánh vần được những dòng chữ trên phiến đá cổ.

Chữ khắc trên tảng đá không theo chiều dọc mà thuận theo chiều ngang. Chữ khắc theo hàng lối nhưng nét còn khá nguệch ngoạc. Đọc từ trên xuống dưới: dòng 1: lên chỗ đá; dòng 2: bó; dòng 3: mẹ mà; dòng 4: ăn nằm; dòng 5: không rõ hai chữ đầu nhưng rõ bốn nét sổ thẳng như dấu (!). Đọc toàn bộ nội dung bản chữ là: “Lên chỗ đá bó mẹ mà ăn nằm…”. Những nội dung này cũng không xa lắm với tín ngưỡng phồn thực và có thể hiểu được từ góc nhìn văn hoá dân gian.

Những gì suy – đọc được trên tảng đá làm ông Chiến sửng sốt. Có vẻ như niên đại của những nét khắc này không còn bị đẩy xa lên đến vài ngàn năm trước nếu những chữ ông Chiến đọc được đúng là những gì chủ nhân nó muốn viết lại cho đời sau.

Tại hội nghị thông báo Khảo cổ học lần thứ 42 (9.2007), sau khi nghe ông Chiến trình bày, các nhà nghiên cứu trước đó về tảng đá này đều thống nhất rằng có thể có nhiều lớp văn hoá phủ lên bãi đá cổ Sa Pa. Điều này càng làm tăng thêm giá trị của nó, nhưng cũng đòi hỏi sự dày công nghiên cứu liên ngành và đa ngành hơn nữa.

Nhưng vẫn còn một khả năng: chủ nhân của những nét khắc đó không biết chữ quốc ngữ. Họ khắc những nét hoa văn theo tâm tưởng của họ nhưng chúng ta lại “dịch” theo chữ quốc ngữ…? Nếu như vậy, câu chuyện lại chuyển sang một hướng khác với rất nhiều câu hỏi mới và những câu trả lời vẫn còn để ngỏ.

Phương Hạnh (ảnh trong bài do hoạ sĩ Nguyễn Văn Chiến cung cấp)

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: